Д.Гантуяа: Үндэсний аюултай байдал

Үндэсний аюулгүй байдлын бодлого алдагдаж, түүнийг хариуцсан, хуулиар ногдсон эрх бүхий байгууллагад нь ахдахаар хэмжээний ноцтой асуудлууд бий болоод байгааг манай нэртэй эрдэмтдийн нэг саявтар Өдрийн сонинд бичиж нийтлүүлснийг уншиж олныг эргэцүүлэхэд хүргэв. Үндэсний аюулгүй байдал гээд ерөнхийд нь томъёолчиход юу хэлээд байгааг мэдрээд байгаа мэт боловч задлаад, бодит амьдрал дээр буулгаад ирэхлээр огт оргүй зүйл болчих шиг санагдаад болдоггүй. Бүх зүйл үндэсний аюулгүй байдалд хамаатай болж хавтгайраад ирэх нь бүр хачирхалтай. Нэгэнт бүх зүйл хамаатай юм бол бас юу ч хамаагүй болох нь шууд дүгнэлт. Үндэсний аюулгүй байдал гэх сүржин нэртэй “хогийн сав” руу бүхий л зүйлийг, хэрэггүй болгоныг чихээд байгаа болохоор бас ашиглаад авчихаар юм ч бараг байдаггүй, үлдэгдэл маягийн улстөр хийдэг шавхруу асуудал болж будлиад байна. Цөлжилт, усны хомсдол, авилга, ядуурал, архидалт, боловсрол, мэргэжилгүйн хоцрогдол гээд даяаршсан асуудлуудаас эхлээд химийн хорт бодис, хаягдлын эмх замбараагүй зохицуулалтгүй байдал (түүний дотор Улаанбаатарын утаа, хогны асуудал багтана), модны хулгай, чанаргүй хүнс, аюултай бөгөөд хяналтгүй үйлдвэрлэл, технологи гээд Монгол онцлогтой, мэргэжлийн буюу салбарын хандлагатай, болж бүтэхгүй байгаа болгоныг үндэсний аюулгүй байдал зөрчигдөж байгаа хэмжээнд ярьдаг болжээ. Нөгөө асуудал хариуцагчид нь алийгаа гэхээ мэдэхээ больж бүх асуудал хамаатай учир нэгийг ч шийдэж, шийдвэрлэж чадалгүй өдий хүрчээ. Үндэсний аюулгүй байдал гээч нь үндэсний тодорхойгүй байдлыг үүсгэж эрдэмтний бичээд байгаа эс үйлдэл бий болгожээ.
Үндэсний аюулгүй байдалд аюул учруулаад байгаа гэх үндэслэл бүхий асуудлуудыг ажиглаад байвал нэг бол асуудал хариуцсан салбар нь шийдчих хэмжээний байдал үүссэн байх, эс бол даяаршсан шинжтэй учир шалтгаануудын улмаас үүсч буй эд баялаг, нөөц, оюун ухаан, улстөрийн шийдвэрийн хоосрол л ажиглагдаж байна. Иймээс үндэсний аюулгүй байдалд аюул учирч байна гэх нь эцсийн дүндээ ямар нэгэн зүйлийн хоосролоор тодорхойлогдож бас болж байна. Аюулгүй байдал алдагдана гэдэг нь ямар нэгэн аюултай байдал үүсснийг зөвшөөрч буй хэрэг. Харин аюултай байдал үүснэ гэдэг нь ямар нэг юм хоосроод байгааг хэлж буй юм. Юу хоосроод байгаа тухай эргэцүүлэхэд хүрсэн минь ийм учиртай.
Хоосорч буй бүхэн аймшигтай, гунигтай, харуусмаар байдаг. Өнөөдөр Монгол маань хоосорч байна уу даа гэж сэтгэлийн гүнд сүүрс алдам бодол төрөх болсоор нэлээд хэдэн жилийг үдэж байна. Уг нь би өөдрөг бодолтой, түүнийгээ хуваалцаж ярилцдаг танилуудтай хүн л дээ. Ийм цөөхөн хүн амтай, газрын хөрсөндөө гайгүй их баялагтай, 2007 оны байдлаар 40 гаруй сая гаруй малтай, өргөн уудам нутагтай улс хөгжихөд ядах юмгүй дээ гэж итгэдэг байлаа. Япон, Солонгос хөгжихөд 20-30 жил л хангалттай байсан гэж ч сонссон нь улам итгэл төрүүлдэг байлаа. Маш бага мөнгийг зөв зүйлд зарцуулахад л үйлдвэрлэл, энэ тэр нь босоод ирэх учиртай гэснийг бас сонсоод амжсан байлаа.
Гэтэл бид ийм мөрөөдөл, итгэлд хууртсаар даруй 20-иод жилийг үджээ, нэг л байрандаа. Эргээд хартал бид хоосорч байна. Тэсэхээ байгаад хэдэн залуус нь булчингаа үнэлүүлэхээр харийг зорин оджээ. Тэдний тоо лав 100 мянгад дөхсөн байх. Бүр ч олон байж магадгүй. Олон охид биеэ үнэлж байна гэх мэдээлэл үнэмшиж эхэлмээр олон дахин мэдээлж байна. Танил залуусын утсаар шөнө орой болонгуут уулзаж учиръя гэх мессеж тасралтгүй ирдэг гэж сонслоо. Оюутан охид дотуур байр, сургалтын зардал болон өдөр тутмын хэрэгцээгээ хангах шаардлагаар биеэ үнэлэгчдийн том давхаргыг бий болгоод байгаа гэж дүгнэгсэд ч байна. Ямар ч л байсан залууст, эрүүл чийрэг биетэй тэдэнд хийх ажил, олох орлого алга.
Алтны шороон ордны нөөц бараг шувтарч байгаа гэх сонсогдоно. Хол, алслагдсан болон улсын тусгай хамгаалалттай газарт дархлагдсан цөөн хэдэн орд л үлдсэн гэнэ. Төмөр, уран, зэс гээд үнэтэй цайтай олон орд гаднын хүмүүсийн нэр дээр лиценз хэлбэрээр шилжжээ. Монголын газар нутгийн багагүй хэсгийг 8000 гаруй лиценз эзэмшигч хяналтдаа байлгаж байна. Дундраад буй алтны араас орох баялгийн жагсаалтыг гаргахад төдөх юмгүй. Сэлэнгэ аймгийн Ерөө сумаас бүхэл бүтэн уулыг төмрийн баялагтай нь 1, 2-хон жилийн дотор Хятад руу зөөжээ. Сэлэнгийн хусан ой хятад хоолны газрын савх болон дуусч байна. Олон гол, горхи, булаг, шанд, нуур, цөөрөм усаа татаж, ширгэж хатжээ.
Монголын уламжлалт мал аж ахуй сүйрч байна. Хүйтэн хошуут, явсан газраа үгүйрүүлж хоосруулдаг гэх ямааны тоо өсч 18 сая болжээ. Архангайн Хашаат гэхэд л Замын Үүд шиг болсон байна. Худал гэвэл, айлын хашааг давтал хунгарласан элсэн даланг очоод үз. Уламжлалт сүргийн бүтэц алдагдсан байна. Малчид ирээдүйдээ итгэлгүй, өнөө маргаашаа аргацааж, ямаагаа л өсгөж, хятад наймаачдад ноолуураа зарж ганц орлого олж байна. Түүгээрээ л үр удмаа сургах, тэжээх зардлыг бүрдүүлж, яаж ийгээд хот суурин бараадуулах арга саамыг эрж байна. Тиймд бас тэднийг буруутгах арга алга. Сүхбаатар аймгийн өмнөдийн, Дорноговь, Дундговийн хойгуурхи, нийтдээ 40 гаруй сумын малчид сүүлийн 3-5 жил орон нутагтаа очиж чадалгүй нүүдэллэж байна. Бэлчээр байхгүй болжээ. Багаар бодоход 80 мянган хүн, дөрвөн сая малын хувь заяа бүрхэг байна. Тэдний нутаг дэлхийн дулаарлын золиос болсон гэж учир мэдэх хүмүүс дуугарч байна. Энэ их нүүдэл, суудлыг дагаад монгол уламжлал, түүнийг тээгч нүүдэлчин малчны соёл гээгдэж байна.
Монгол Улс өөрийн брэнд бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэлээр огт ахихгүй байна. Хэдэн ноолууран цамц, хивс, архинаас өөр бодогдох, санаанд торох зүйл бага. Бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэл байхгүйгээс ДНБ өсөхгүй байна. Түүнээс болж олон хоосрол үүдэж байна. Ажлын байр байхгүйгээс ажил хийж чадах хүн хомсдож байна. Үүнийг цөөн ч гэсэн ажил олгогч хэдэн эзэд үгээ баран хэлж байна. Арга ядахдаа хятадаас ажилчид авч байна. Хятад хүн Монголд ажиллаад орлого олж байна. Монгол хүн чадвар, бүтээлээр хоосорч эхлээд байна. Байшингаа, замаа барьж чадахгүйд хүрч байна. Монгол хүнээр ажил хийлгэхгүй гэсэн тушаалыг ажил олгогчид гаргахад бэлэн болжээ. Хот байгуулалт гэж хөгийн юм байна. Хэдэн жилийн өмнө ямар л байсан тэр л янзандаа. Хувийн хэвшлийн эмх замбараагүй барьсан, бариулсан хэдэн байшинг эс тооцвол бүр юу ч хийгээгүй гэсэн үг. Ичдэггүй, улайм цайм худал ярьдаг хүмүүсээс хэзээ салах бол гэхээс санаа алдмаар болжээ. Арай дэндүү. Нийслэл хот ийм байхаар яаж энэ улс өөдлөх вэ. Ажил хийх чадварын хомсдолд бид орж байна.
Энэ бүх хомсдол ганц зүйлээс болж байна. Энэ бүгдийг улстөрийн бодлогын хомсдол бий болгож байна. Улстөрийн бодлогын хоосрол, ядуурал ийм байдалд хүргэж байна. Үндэсний аюултай байдал үндэсний хоосролоос эхтэй бол үндэсний хоосрол нь улстөрийн бодлогын хоосролоор бүрэн тодорхойлогдож байна. Улстөрийн бодлогын хоосрол байгалийн нөөцийн төдийгүй төрийн албаны, боловсрол, мэргэжлийн гээд материаллаг бус нөөцийн хоосролыг бий болгож байна. Хоосрон буй Монголоо харахад бүх юм байгаа юм шиг тэмцэлгүй нэгэн шиг, эс бол сүйрэх нь гарцаагүй болчихсон хөлөг онгоц шиг санагдаж байна. Үндсэн асуудлаа олж чадахгүй мунгинаж эцэстээ цогц бодлого нэрээр бүхнийг шийдэх гэж өвчигнөж эхэлцгээлээ. Бүхнийг шийднэ гэдэг юуг ч шийдэхгүйг хэлж байгааг хүлээн зөвшөөрөх улстөрч алга. Цогц байдал хоосонтой тэнцүү гэдгийг харин иргэд, улстөрөөс хол байгаа хэд чинь л хэлээд байна даа. Бурхан өөрөө төгс төгөлдөр, цогц байдал нь учраас жирийн бидэнд үзэгдэж харагддаггүй, хоосон чанар болж хувирдаг бил үү.


Эх үүсвэр: Нээлттэй Нийгэм Форумаас

Д.Гантуяа: Үндэсний аюултай байдал

Үндэсний аюулгүй байдлын бодлого алдагдаж, түүнийг хариуцсан, хуулиар ногдсон эрх бүхий байгууллагад нь ахдахаар хэмжээний ноцтой асуудлууд бий болоод байгааг манай нэртэй эрдэмтдийн нэг саявтар Өдрийн сонинд бичиж нийтлүүлснийг уншиж олныг эргэцүүлэхэд хүргэв. Үндэсний аюулгүй байдал гээд ерөнхийд нь томъёолчиход юу хэлээд байгааг мэдрээд байгаа мэт боловч задлаад, бодит амьдрал дээр буулгаад ирэхлээр огт оргүй зүйл болчих шиг санагдаад болдоггүй. Бүх зүйл үндэсний аюулгүй байдалд хамаатай болж хавтгайраад ирэх нь бүр хачирхалтай. Нэгэнт бүх зүйл хамаатай юм бол бас юу ч хамаагүй болох нь шууд дүгнэлт. Үндэсний аюулгүй байдал гэх сүржин нэртэй “хогийн сав” руу бүхий л зүйлийг, хэрэггүй болгоныг чихээд байгаа болохоор бас ашиглаад авчихаар юм ч бараг байдаггүй, үлдэгдэл маягийн улстөр хийдэг шавхруу асуудал болж будлиад байна. Цөлжилт, усны хомсдол, авилга, ядуурал, архидалт, боловсрол, мэргэжилгүйн хоцрогдол гээд даяаршсан асуудлуудаас эхлээд химийн хорт бодис, хаягдлын эмх замбараагүй зохицуулалтгүй байдал (түүний дотор Улаанбаатарын утаа, хогны асуудал багтана), модны хулгай, чанаргүй хүнс, аюултай бөгөөд хяналтгүй үйлдвэрлэл, технологи гээд Монгол онцлогтой, мэргэжлийн буюу салбарын хандлагатай, болж бүтэхгүй байгаа болгоныг үндэсний аюулгүй байдал зөрчигдөж байгаа хэмжээнд ярьдаг болжээ. Нөгөө асуудал хариуцагчид нь алийгаа гэхээ мэдэхээ больж бүх асуудал хамаатай учир нэгийг ч шийдэж, шийдвэрлэж чадалгүй өдий хүрчээ. Үндэсний аюулгүй байдал гээч нь үндэсний тодорхойгүй байдлыг үүсгэж эрдэмтний бичээд байгаа эс үйлдэл бий болгожээ.
Үндэсний аюулгүй байдалд аюул учруулаад байгаа гэх үндэслэл бүхий асуудлуудыг ажиглаад байвал нэг бол асуудал хариуцсан салбар нь шийдчих хэмжээний байдал үүссэн байх, эс бол даяаршсан шинжтэй учир шалтгаануудын улмаас үүсч буй эд баялаг, нөөц, оюун ухаан, улстөрийн шийдвэрийн хоосрол л ажиглагдаж байна. Иймээс үндэсний аюулгүй байдалд аюул учирч байна гэх нь эцсийн дүндээ ямар нэгэн зүйлийн хоосролоор тодорхойлогдож бас болж байна. Аюулгүй байдал алдагдана гэдэг нь ямар нэгэн аюултай байдал үүсснийг зөвшөөрч буй хэрэг. Харин аюултай байдал үүснэ гэдэг нь ямар нэг юм хоосроод байгааг хэлж буй юм. Юу хоосроод байгаа тухай эргэцүүлэхэд хүрсэн минь ийм учиртай.
Хоосорч буй бүхэн аймшигтай, гунигтай, харуусмаар байдаг. Өнөөдөр Монгол маань хоосорч байна уу даа гэж сэтгэлийн гүнд сүүрс алдам бодол төрөх болсоор нэлээд хэдэн жилийг үдэж байна. Уг нь би өөдрөг бодолтой, түүнийгээ хуваалцаж ярилцдаг танилуудтай хүн л дээ. Ийм цөөхөн хүн амтай, газрын хөрсөндөө гайгүй их баялагтай, 2007 оны байдлаар 40 гаруй сая гаруй малтай, өргөн уудам нутагтай улс хөгжихөд ядах юмгүй дээ гэж итгэдэг байлаа. Япон, Солонгос хөгжихөд 20-30 жил л хангалттай байсан гэж ч сонссон нь улам итгэл төрүүлдэг байлаа. Маш бага мөнгийг зөв зүйлд зарцуулахад л үйлдвэрлэл, энэ тэр нь босоод ирэх учиртай гэснийг бас сонсоод амжсан байлаа.
Гэтэл бид ийм мөрөөдөл, итгэлд хууртсаар даруй 20-иод жилийг үджээ, нэг л байрандаа. Эргээд хартал бид хоосорч байна. Тэсэхээ байгаад хэдэн залуус нь булчингаа үнэлүүлэхээр харийг зорин оджээ. Тэдний тоо лав 100 мянгад дөхсөн байх. Бүр ч олон байж магадгүй. Олон охид биеэ үнэлж байна гэх мэдээлэл үнэмшиж эхэлмээр олон дахин мэдээлж байна. Танил залуусын утсаар шөнө орой болонгуут уулзаж учиръя гэх мессеж тасралтгүй ирдэг гэж сонслоо. Оюутан охид дотуур байр, сургалтын зардал болон өдөр тутмын хэрэгцээгээ хангах шаардлагаар биеэ үнэлэгчдийн том давхаргыг бий болгоод байгаа гэж дүгнэгсэд ч байна. Ямар ч л байсан залууст, эрүүл чийрэг биетэй тэдэнд хийх ажил, олох орлого алга.
Алтны шороон ордны нөөц бараг шувтарч байгаа гэх сонсогдоно. Хол, алслагдсан болон улсын тусгай хамгаалалттай газарт дархлагдсан цөөн хэдэн орд л үлдсэн гэнэ. Төмөр, уран, зэс гээд үнэтэй цайтай олон орд гаднын хүмүүсийн нэр дээр лиценз хэлбэрээр шилжжээ. Монголын газар нутгийн багагүй хэсгийг 8000 гаруй лиценз эзэмшигч хяналтдаа байлгаж байна. Дундраад буй алтны араас орох баялгийн жагсаалтыг гаргахад төдөх юмгүй. Сэлэнгэ аймгийн Ерөө сумаас бүхэл бүтэн уулыг төмрийн баялагтай нь 1, 2-хон жилийн дотор Хятад руу зөөжээ. Сэлэнгийн хусан ой хятад хоолны газрын савх болон дуусч байна. Олон гол, горхи, булаг, шанд, нуур, цөөрөм усаа татаж, ширгэж хатжээ.
Монголын уламжлалт мал аж ахуй сүйрч байна. Хүйтэн хошуут, явсан газраа үгүйрүүлж хоосруулдаг гэх ямааны тоо өсч 18 сая болжээ. Архангайн Хашаат гэхэд л Замын Үүд шиг болсон байна. Худал гэвэл, айлын хашааг давтал хунгарласан элсэн даланг очоод үз. Уламжлалт сүргийн бүтэц алдагдсан байна. Малчид ирээдүйдээ итгэлгүй, өнөө маргаашаа аргацааж, ямаагаа л өсгөж, хятад наймаачдад ноолуураа зарж ганц орлого олж байна. Түүгээрээ л үр удмаа сургах, тэжээх зардлыг бүрдүүлж, яаж ийгээд хот суурин бараадуулах арга саамыг эрж байна. Тиймд бас тэднийг буруутгах арга алга. Сүхбаатар аймгийн өмнөдийн, Дорноговь, Дундговийн хойгуурхи, нийтдээ 40 гаруй сумын малчид сүүлийн 3-5 жил орон нутагтаа очиж чадалгүй нүүдэллэж байна. Бэлчээр байхгүй болжээ. Багаар бодоход 80 мянган хүн, дөрвөн сая малын хувь заяа бүрхэг байна. Тэдний нутаг дэлхийн дулаарлын золиос болсон гэж учир мэдэх хүмүүс дуугарч байна. Энэ их нүүдэл, суудлыг дагаад монгол уламжлал, түүнийг тээгч нүүдэлчин малчны соёл гээгдэж байна.
Монгол Улс өөрийн брэнд бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэлээр огт ахихгүй байна. Хэдэн ноолууран цамц, хивс, архинаас өөр бодогдох, санаанд торох зүйл бага. Бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэл байхгүйгээс ДНБ өсөхгүй байна. Түүнээс болж олон хоосрол үүдэж байна. Ажлын байр байхгүйгээс ажил хийж чадах хүн хомсдож байна. Үүнийг цөөн ч гэсэн ажил олгогч хэдэн эзэд үгээ баран хэлж байна. Арга ядахдаа хятадаас ажилчид авч байна. Хятад хүн Монголд ажиллаад орлого олж байна. Монгол хүн чадвар, бүтээлээр хоосорч эхлээд байна. Байшингаа, замаа барьж чадахгүйд хүрч байна. Монгол хүнээр ажил хийлгэхгүй гэсэн тушаалыг ажил олгогчид гаргахад бэлэн болжээ. Хот байгуулалт гэж хөгийн юм байна. Хэдэн жилийн өмнө ямар л байсан тэр л янзандаа. Хувийн хэвшлийн эмх замбараагүй барьсан, бариулсан хэдэн байшинг эс тооцвол бүр юу ч хийгээгүй гэсэн үг. Ичдэггүй, улайм цайм худал ярьдаг хүмүүсээс хэзээ салах бол гэхээс санаа алдмаар болжээ. Арай дэндүү. Нийслэл хот ийм байхаар яаж энэ улс өөдлөх вэ. Ажил хийх чадварын хомсдолд бид орж байна.
Энэ бүх хомсдол ганц зүйлээс болж байна. Энэ бүгдийг улстөрийн бодлогын хомсдол бий болгож байна. Улстөрийн бодлогын хоосрол, ядуурал ийм байдалд хүргэж байна. Үндэсний аюултай байдал үндэсний хоосролоос эхтэй бол үндэсний хоосрол нь улстөрийн бодлогын хоосролоор бүрэн тодорхойлогдож байна. Улстөрийн бодлогын хоосрол байгалийн нөөцийн төдийгүй төрийн албаны, боловсрол, мэргэжлийн гээд материаллаг бус нөөцийн хоосролыг бий болгож байна. Хоосрон буй Монголоо харахад бүх юм байгаа юм шиг тэмцэлгүй нэгэн шиг, эс бол сүйрэх нь гарцаагүй болчихсон хөлөг онгоц шиг санагдаж байна. Үндсэн асуудлаа олж чадахгүй мунгинаж эцэстээ цогц бодлого нэрээр бүхнийг шийдэх гэж өвчигнөж эхэлцгээлээ. Бүхнийг шийднэ гэдэг юуг ч шийдэхгүйг хэлж байгааг хүлээн зөвшөөрөх улстөрч алга. Цогц байдал хоосонтой тэнцүү гэдгийг харин иргэд, улстөрөөс хол байгаа хэд чинь л хэлээд байна даа. Бурхан өөрөө төгс төгөлдөр, цогц байдал нь учраас жирийн бидэнд үзэгдэж харагддаггүй, хоосон чанар болж хувирдаг бил үү.


Эх үүсвэр: Нээлттэй Нийгэм Форумаас

Орон бvхний пролетари нар аа. Тарагтун!

Фельетон

(Универсаль лоозон)

Улс орноо хөгжvvлнэ гэхээр шалихгvй нэг юм дутаад байдаг. Яг юу нь мэдэгддэггvй. Энэ л юм бол уу гээд хийхээр биш байдаг. Эрээд л, сонгоод л солиод л... юу эсийг хийв дээ. МАХН-ыг буулгаад vзлээ, болдоггvй. Ардчилсан намыг арчаад vзсэн, бvтдэггvй. Аль алийг нь холиод зуурсан, бvрддэггvй. Бодоод байхнээ сайхан уриа, лоозон дутаад байгаа юм биш vv? Нэг тийм, хийморь бадрааж, цөс хөөргөсөн лоозон л vгvйлэгдээд байх шиг. Дээр vед баяр болгоноор Намын төв хороо уриа гаргадаг байж. Намын уриаг хамт олноороо жагсан байж ангина-аа хийстэл бархираад харихад бие хөнгөрөх шиг болдог сон. Судлаачид, "Олноороо парад хийнгээ уриа хашгирахад хvн бясалгалын байдалд ороод бохирдсон кинетик энерги нь хийсэн гарч индэрт суугаа улс төрийн товчоонд шингээд оронд нь тэнгэрээс цоо шинэ потенциал энерги буун бvхий биеийг цэнэглэх ба дараагийн баяр хvртэл зай нь дуусдаггvй" байсан гэх юм. Индэрт зогсдог улс төрийн товчоо муу энерги авсаар байгаад 1990 онд бvрэн бvрэлдэхvvнээрээ огцорч, цогтой уриа хашгиран цэнэглэгдсэн ард тvмэн засгийн эрх авсан тvvх энэ бөлгөө. Ингээд хойшдын амьдралд хэрэг болох төдийгvй аль ч баяраар хашгирч, потенциал энергиэ нэмж болох уриа бодсоноо та бvхэнд толилуулъя.

Уриаг бичихдээ "МАХН-ын төв хорооноос Олон улсын хөдөлмөрчдийн эв санааны нэгдлийн өдөр Майн-1 нд зориулан гаргасан уриа", "МАХН-ын төв хорооноос аугаа их Октябрийн хувьсгалын 60 жилийн ойд зориулан гаргасан уриа" зэрэг бvтээлийг өргөн ашиглалаа. МАХН ард тvмнээ эрх чөлөөгөөр гацааж байсан боловч хоосон атлаа хоол болмоор амттай лоозон, бvтэхгvй ч гэсэн бодоход сайхан мөрөөдлөөр цангаагаагvй юм шvv.

1.Орон бvхний пролетари нар аа. Тарагтун!

2.Эх орны эрvvл энхийн манаанд зогсогч Эмч нар аа. Мэс засал задлан шинжилгээ хоёрыг нэгтгэхээ болигтун.

3.Эх орны нvд, чих мөн хамар болсон Цагдаа нар аа, хийсэн хэрэг, хавтаст хэрэг хоёрын зөрvvг аль болох багасгагтун.

4.Бурхан багшийн суурин төлөөлөгч болсон Лам хуврагууд аа, эх болсон зургаан зvйл хамаг амьтны мөнгийг гамнагтун.

5.Бусдын төлөө "төрсөн" Улстөрчид өө, одоо өөрсдөө аятайхан байгтун.

6.Юмхнаас эхлээд юмыг хvртэл заадаг багш сурган хvмvvжvvлэгчид ээ, хvvхэд насынхаа алдаатай дахин уулзахдаа бvv vзэн ядагтун.

7.Их хурлын гишvvд ээ, ажлын ширээ хоолны ширээ хоёроо бvv андуурагтун.

8.Эрхэм спийкэр ээ, ажилдаа ирэхдээ халбага шанагаа гэртээ орхиод зөвхөн алхтай ирж байгтун.

9.Хайрт хvvхнvvд ээ, Нөхрөө араар нь бус өврөөр нь тавигтун.

10.Хайрт хадмууд аа, Чам руу vглэдэг хvний тоог цөөлж, өөр лvv гал дуудсан хvргэнvvддээ талархагтун.

11.Томчуудын багачууд аа, Хар тамхиа бага татаж, улаан тамхиа тааваараа хэрэглэгтvн.

12.Иргэний хөдөлгөөний зvтгэлтнvvд ээ, Иргэдэд амар заяа vзvvлж, яс амраагтун.

13.Яруу алдарт Сонгуулийн ерөнхий хорооны дарга аа, Сонгуулийн дvнг өмнө нь биш дараа нь гаргах нь зохистойг ухаарагтун.

14.Гандан бууршгvй статистикчид ээ, Зарим нэг vнэн тоо баримтыг нэрэлхэлгvй ашиглаж байгтун.

15.Улам бадрагч хөрөнгийн биржийн захирал аа, Vр тариа, нефтийг балга, vмх, чимх атга зэрэг өөрийн мэдэх хэмжээгээр ухаарч, мөнгийг боодол, нэг тор гэхчилэнгийн сурсан нэгжээрээ илэрхийлэхээ болигтун.

16.Гэрэл дохионы найдвартай орлогч болсон замын хөдөлгөөний зохицуулагчид аа, Машинууд уулзвар дээр зогсох гэж ирдэггvй, харин уулварыг нэвтрэх гэж ирдгийг санаж дохигтун.

17.Эх орны vзэг, тосон бал болсон сэтгvvлч нөхөд өө, Vнэнийг бичихээ больж зөвхөн болсон явдлыг бичиж хэвшигтvн.

18.Оюун ухааны сvvтэй vнээ болсон эрдэмтэд ээ, Шинжлэх ухааныг мөрөөр нь байлгагтун.

19.Социализм байгуулахаа больсон малчид аа, Хонио чононд идvvлэхээр өөрөө идэж байгтун.

20.Нотолгооноос илvvтэй панаалаар зэвсэглэсэн зохион бvтээгчид ээ. Мөнхийн хөдөлгvvр хийхийн оронд ядахнаа ажилладаг хөдөлгvvр бvтээгтvн.

21.Эх орны vнэрч болсон мэргэжлийн хяналтын нөхөд өө, Бараа бvтээгдэхvvнийг өөрөө хэрэглэж, идэж туршихаа багасгагтун.

22.Хэнтэй ч, хэзээ ч vзэхэд бэлэн тэмцэгчид ээ, Өөрөө юм хийхээ байг, хvн юм хийхэд саад бvv хийгтvн.

23.Шинэ юманд ч амар заяа vзvvлдэггvй шинэчлэгчид ээ, Ямар ч намыг яаж ч өөрчилсөн МАХН болчих гээд байгааг анзаарагтун.

24.МАХН-ын гишvvд ээ, Муу гишvvдээ хөөх, хорихоо зогсоож нам бусчуудын эгнээ болон vндэсний шоронгуудын ариун байдлыг хамгаалагтун.

25.Ардчилсан намын гишvvд ээ, Ардчилдаггvй намаас суралцахаа зогсоогтун.

Жич: Дээр vеийн сайхан лоозонгуудад байсан "яруу алдарт", "ашид мөнхийн гавьяа", "мандан бадарч байна" гэхчилэнгийн яруу vгсийг хэрэглэх олигтой жишээ олдсонгvй. Иймд та өөрөө цааш нь vргэлжлvvлэн зохиогоод хамт олноороо баяр ёслолоор лоозон хашгирах боломж байгааг дуулгахад таатай байна.

news.mn-ээс Нийтлэлч: Б.Цэнддоо

Төрийн бvтэц механизмаа тодорхойлно

1911 онд Монгол Улс тусгаар тогтнолоо зарлангуут орчин vеийн төрийн систем байгуулж эхэлжээ. Шашин төрийг хослон баригч Богд хаан хууль тогтоох, таслан шийтгэх, гvйцэтгэн захирах бvх эрхийг барих болсноор шашны теократ улс маягтай боловч тvvний дор дагнасан vvрэг функц бvхий төрийн институциудыг байгуулсан байна. Гадаад, Дотоод, Шvvх, Цэргийн, Сангийн гэсэн таван яам буй болголоо. Зөвлөх эрх бvхий Дээд, Доод гэсэн танхим ч бvрдvvлсэн байдаг. Хөгжлийн эрэмбээр ярих юм бол дундад зууны хавьцаа яваа, дээр нь шинэ тутам тусгаар тогтносон улсын хувьд энэ бvхэн гайхамшигтай дэвшил байлаа.

1921 онд огт хувьсгал болоогvй гэж гvрийх нь vнэнд нийцэхгvй. Гэхдээ манай марксист тvvхчдийн нотлоод байгаачлан Тужийн нарсанд байлдсан, Барон Унгернийг баривчилсан нь нийгмийн хувьсгал биш юм. Бодоогийн Засгийн газар нийгмийн хувьсгалын шинжтэй хоёр том өөрчлөлт хийлээ. Эхнийх нь хамжлагыг халсан явдал. Монгол нутагт мянга мянган жил тогтож ирсэн феодалын харилцаа ингэж vгvй болсон юм. Нөгөө нь "Тангаргын гэрээ"-гээр төр шашныг тусгаарлажээ. Теократ шашны улс Ардын хувьсгалаар Хаант засагт Vндсэн хуульт улс болон хувирсан юм. "Тангаргын гэрээ" нь бvхий л талаасаа Vндсэн хуулийн шинжтэй байсан. Ийм учраас 1921 оны хувьсгал нь 1862 оны Оросын шинэчлэл, 1868 оны Японы Мэйжийн хувьсгалтай төстэй том өөрчлөлт байлаа.

Чойбалсанг vхсэний дараа Цэдэнбал Зөвлөлт маягийн Сайд нарын Зөвлөл байгуулсан юм. СнЗ нь Засгийн газраас нэлээд өөр, хvлээх vvрэг хариуцлага нь ч адилгvй чанартай. Дарангуйлагч улс төрийн ганц хvчин болох нам Vндсэн хуулиар өөрийн удирдан чиглvvлэх функцийг хуульчилсан учир Сайд нарын Зөвлөл нь аж ахуй хариуцсан нvсэр том хvнд суртлын байгууллага байлаа. Бvрэлдэхvvн нь 40 хvнээс давж байсан ба өөртөө vйлдвэрчин, эмэгтэйчvvд, зохиолчдын, урчуудын олон нийтийн гэхээр байгууллагуудыг хамааруулдаг байсан нь зөвхөн социализмын л онцлог байх.

1992 оны шинэ Vндсэн хууль батлагдсаны дараа төрийн бvтцийг хуулиндаа нийцсэн, орчин vетэйгээ таарсан, улсынхаа багтаамж зорилготой уялдсан болгохоор оролдож эхэлсэн ба vvндээ олон улсын тусламж авсан юм. Хэдэн жил судалгаа явуулж хөдөлмөр гаргаж байж буй болсон төрийн бvтцийн төслийг Азийн хөгжлийн банк чамгvй хэдэн сая доллараар санхvvжvvлжээ. Бодлого тодорхойлох яамдуудаас гадна төрийн vйл ажиллагааг явуулах хэрэгжvvлэх болон тохируулах агентлагуудтай байхаар бодсон нь олон улсын өнөөгийн жишиг юм. Vндсэн хуулийн санаан дагуу орон нутагт илvv эрх мэдэл өгөх шаардлагатай байсан учир Төвлөрлийг сааруулах төсөл зэрэгцэн хэрэгжихээр төлөвлөгджээ. Шинэ бvтцийг 1995 оноос Жасрайн Засгийн газар хэрэгжvvлж эхлэх байсан боловч хойтон жилийнх нь сонгуулийг хvлээж, ялсныхаа дараа эхлvvлэхээр хойш тавьсан байсан юм.

Хувь заяаны шоглоомоор Ардчилсан хvчин сонгуульд ялсан учир бэлэн төслийг амьдралд хэрэгжvvлжээ. 72-уулаа олонх байхдаа баталсан энэ хуулиа махнистууд сөрөг хvчин болуутаа элдвээр өөлөн гутааж эхлэв. Эхэндээ бараг тоглоом шоглоомоор өөлж муучилдаг байснаа хэдэн жил өнгөрөхөд энэ нь тэдний итгэл vнэмшил болон хувирчээ.

Шинэ төсөл нь жинхэнэ Засгийн газрын бvтэц байлаа. Есөн яамтай, яамдын асуудлыг Төрийн нарийн бичгийн дарга зохицуулан удирддаг, харин орлогч vгvй сайд нь Засгийн газрын гишvvн байж чиглэл бодлогыг нь тодорхойлно. Сайд нарын Зөвлөл нь салбарын яамдыг төлөөлсөн сайд нар зөвлөлдөх танхим байгуулан хэлэлцэх логиктой бол Засгийн газар нь танхимын гишvvд тухайн салбарын бодлогыг тодорхойлдог vндсэн ялгаатай. Өөрөөр хэлбэл СнЗ-д сайд нар яамаа төлөөлж танхимд хуралддаг бол Засгийн газрын тогтолцоонд болохоор танхимыг төлөөлсөн сайд яамны бодлогыг тодорхойлж өгнө. Эхнийхэд нь сайд яамны хvн, сvvлчийнхэд нь сайд танхимын хvн. Ер нь vндсэн ялгаатай. Яам нь тусдаа бие даасан институци болохоор өөрийн дотоод ажлаа төрийн нарийнаар толгойлуулан автономи байдлаар шийдэх логиктой ажгуу. Сайд яамны дотоод ажилд оролцох эрхгvй гэсэн санаа. Иймээс ч сайдад орлогч хэрэггvй, учир нь тэрээр яамны төлөөлөгч биш Засгийн газрын гишvvн учир тvvнийг зөвхөн бусад сайд нар л орлох учиртай юм. Агентлагийн тоог 70 орчмоор нэрлэн баталсан боловч улс орны тухайн байдлаас хамаарч нэрлэгдсэн энэ олон агентлагаас хэдийг нь байгуулах болон татан буулгах нь тухайн vеийн Засгийн газрын шийдвэр ажгуу.

2000 оны сонгуулийн дараа арай ядан шинээр буй болж дөнгөж бvрэлдэж байсан төрийн шинэ бvтцийг эвдэн сvйтгэх, нурааж унагах их субботник эхэллээ. Төрийн албыг худалдах талбай болон орлогыг нэмэгдvvлэхийн тулд хуучны СнЗ-ийн vеийн албыг эргэж сэргээв. Төлбөрөө төлөөд эзэмшлээ авсан бол өөрийн нутаг дээр юу дуртайгаа хийдэг феодалын харилцааг ч сэргээлээ. Яамдын тоо ч, сайд нар ч тоон болон чанарын утгаа алдаж vнэн хэрэгтээ хэн юу хариуцаж байгаа нь ойлгомжгvй болон хувирав. Удирдлага санхvvжилтийн тогтолцоо гэж өөрсдөөс нь өөр хэн ч ойлгох аргагvй хэт төвлөрлийг буй болгож орхив. Анх энэ тогтолцоо олон улсын байгууллагын шугамаар санал болон орж ирэхдээ бvртгэлийн шинжийг агуулж байсан юм. Интернет хөгжсөн өнөө vед аль ч алслагдсан төрийн байгууллага өөрийн тооцоогоо төвлөрсөн системд бvртгvvлж байх учиртай байлаа. Гэтэл vvнийг дампууруулж зөвшөөрлийн систем болгов. Алсын сумын сургуулийн захирал шvvр шинээр авахын тулд улаантны конторын vvдэнд оочирлон суудаг ийм төгөлдөр хvнд суртлыг социализмын дарга нар ч бодож олж чадаагvй юм. Хяналтын тогтолцоог бvрэн сvйрvvллээ. Мэргэжлийн хяналтын газар хэмээх нvсэр байгууллага хариуцахгvй юмгvй болж бусдын тараасан лицензийн эцсийн уршгийн хариуцлагыг хvлээхээр болж буй хэрэг. Хөдөө аж ахуйн яам спиртийн лиценз өгсний хариуцлагыг өнөө супер төвлөрсөн хяналтынхан шалгаж байх учиртай аж. Энэ нь эцэстээ алив ажил хариуцах эзэнгvй болно л гэсэн vг.

Санхvv эдийн засгийн яамыг анхлан санаачилсан гэж улаантнууд хөөр болон хөрөг зургаа зурцгаана. Vнэндээ нэг нь тараадаг, нөгөө нь цуглуулдаг эсрэг функцтэй зvйл шvv дээ. Асар том импери болох Зөвлөлтийн Гадаад яамыг дуурайсан хуучин бvтцийг Гадаад яаман дээр байгууллаа. Бусад нь ч ижил. Ингээд өчvvхэн Монгол дэлхийн газрын зургийг тивчлэн хуваасан хэлтэс тасагтай болж авч байгаа юм. Яагаад ч юм 1911 оноос Гадаад явдлын яам гэж нэрлэж байсныг Гадаад хэргийн яам гэж нэрийг нь сольсон нь сvрхий онож хилийн чанадад хориотой бараа контрабандаар зарахыг зохион байгуулж хэрэг тарьдаг ажиллагаатай болжээ. 1911 онд анхлан буй болсон яамд байгуулагдсан огноогоор 10 жилээр ухраасан нь хэн ноёлж буйг харуулах учиртай байсан бололтой.

Төрийн бvтцийг нураан сvйтгэсэн тэр жилvvдийн тухай бvхэл бvтэн ном бичихэд багадам. Саяхнаас Монгол Улсын төрийн бvтцийн тухай хуулийн төсөл боловсрогдож УИХ-д өргөн барьж байна. Vндсэн хуультай нийцсэн, олон улсын жишгийг баримталсан, боловсруулахын тулд чамгvй мөнгөө төлсөн бvтэц эргэж ирэх нь. Төрийн чадамж суларч, хариуцлагагvй байдал хавтгайрч, авлига хvнд суртал гаарсан явдалд төрийн зөв бvтэцгvй байдал маш их тvлхээс болсон. Төр данхар байж болохгvй, гэхдээ хvчирхэг байх ёстой. Зөв бvтэцтэй байж төр хvчирхэгжинэ. Бvтцэнд хамаг механизм бий. Хайран ч арван жил!